De verkiezing van Donald Trump in november 2016 wordt door veel historici beschouwd als één van de belangrijkste politieke gebeurtenissen van de 21e eeuw.

Niet omdat hij de eerste controversiële president was, maar omdat zijn overwinning duidelijk maakte dat grote delen van de Amerikaanse bevolking zich niet langer vertegenwoordigd voelden door de traditionele politieke elite.

De vraag die centraal staat in dit hoofdstuk is:

“Was Donald Trump de oorzaak van een politieke revolte of slechts het meest zichtbare symptoom ervan?”

Om die vraag te beantwoorden moeten we terug naar de jaren vóór 2015.

De situatie vóór Trump

Toen Donald Trump op 16 juni 2015 zijn kandidatuur aankondigde, werd hij door vrijwel niemand serieus genomen.

De Republikeinse Partij beschikte over een indrukwekkend kandidaten veld:

• Jeb Bush
• Marco Rubio
• Ted Cruz
• John Kasich
• Chris Christie
• Ben Carson
• Rand Paul

Vrijwel alle politieke analisten verwachtten dat één van deze gevestigde politici de nominatie zou winnen.

Trump had geen militaire ervaring.

Trump had nooit een openbaar ambt bekleed.

Trump had geen bestuurlijke ervaring.

Volgens de traditionele regels van de Amerikaanse politiek hoorde hij niet eens kansrijk te zijn.

Waarom werkte zijn campagne?

Trump begreep iets wat veel politieke professionals onderschatten:

Een groot deel van de bevolking was niet op zoek naar een bestuurder.

Men zocht iemand die het systeem wilde verstoren.

Zijn boodschap was eenvoudig:

• Washington werkt niet meer.
• De elite luistert niet.
• Handelsovereenkomsten benadelen Amerikaanse werknemers.
• Immigratie loopt uit de hand.
• China profiteert van Amerika.

Voor veel kiezers klonk dit herkenbaar.

Objectieve analyse

Trump won niet ondanks zijn gebrek aan politieke ervaring.

Hij won juist dankzij dat gebrek.

Wat door experts als een zwakte werd gezien, werd door veel kiezers als een bewijs van onafhankelijkheid gezien.

Een nieuwe vorm van campagne voeren

Voor Trump verliepen presidentiële campagnes grotendeels via:

• televisie
• kranten
• partijorganisaties
• fondsenwerving

Trump gebruikte een ander model.

Met name Twitter stelde hem in staat rechtstreeks miljoenen mensen te bereiken.

Traditionele media verloren daarmee hun rol als poortwachter.

Gratis publiciteit

Trump beheerste de nieuwscyclus als geen enkele kandidaat vóór hem.

Een enkele controversiële uitspraak kon dagenlang het nieuws domineren.

Dat leverde miljarden dollars aan gratis media-aandacht op.

Objectieve analyse

Trump was niet de eerste politicus die sociale media gebruikte.

Wel was hij de eerste die aantoonde dat sociale media traditionele politieke structuren konden omzeilen.

Veel hedendaagse populistische bewegingen hebben deze strategie later overgenomen.

Een internationale trend

Trump stond niet op zichzelf.

In dezelfde periode zagen we:

• Brexit in het Verenigd Koninkrijk
• Opkomst van rechtse partijen in Europa
• Groeiend wantrouwen richting politieke elites
• Toenemende kritiek op globalisering

Waarom ontstond dit?

Na de financiële crisis van 2008 hadden veel burgers het gevoel dat:

• banken werden gered
• gewone burgers de rekening betaalden
• lonen stagneerden
• kansen afnamen

Dit leidde tot een groeiend wantrouwen tegenover gevestigde instellingen.

Trump als symbool

Trump presenteerde zichzelf als buitenstaander.

Critici wezen erop dat hij miljardair was en onderdeel van de economische elite.

Toch zagen veel aanhangers hem als iemand die niet afhankelijk was van het politieke systeem.

Objectieve analyse

Trump creëerde het populisme niet.

Hij werd de meest succesvolle politieke vertegenwoordiger ervan.

Het vergeten Amerika

Veel industriële regio’s in de Verenigde Staten veranderden ingrijpend tussen 1980 en 2015.

Fabrieken verdwenen.

Productie verhuisde naar lagelonenlanden.

Werkgelegenheid veranderde.

Veel gemeenschappen verloren hun economische basis.

Vooral in:

• Michigan
• Pennsylvania
• Wisconsin
• Ohio

werd deze ontwikkeling sterk gevoeld.

Globalisering

Economen zijn het er grotendeels over eens dat globalisering wereldwijd welvaart heeft vergroot.

Maar de voordelen waren niet gelijk verdeeld.

Sommige regio’s profiteerden sterk.

Andere verloren banen en economische zekerheid.

Trump’s boodschap

Trump koppelde deze ontwikkelingen aan:

• vrijhandel
• China
• immigratie
• politieke elites

Deze boodschap sloeg vooral aan in voormalige industriële gebieden.

Objectieve analyse

Economische frustratie was niet de enige reden voor Trumps succes.

Maar zonder deze frustratie zou zijn boodschap waarschijnlijk veel minder effectief zijn geweest.

De verwachtingen

Vrijwel alle peilingen gaven Hillary Clinton een voorsprong.

Veel media gingen uit van een overwinning van de Democraten.

Daardoor ontstond een gevoel dat de uitslag al vaststond.

De campagne

De verkiezingen werden gekenmerkt door:

• scherpe persoonlijke aanvallen
• e-mailschandalen
• sociale media-campagnes
• ongekende mediabelangstelling

Het vertrouwen in beide kandidaten was relatief laag.

Het kiescollege

Hoewel Clinton meer stemmen behaalde, won Trump het Electoral College.

Dit verschil tussen stem totaal en uitslag leidde tot nieuwe discussies over het Amerikaanse kiesstelsel.

Objectieve analyse

Trump won niet door een overweldigende nationale meerderheid.

Hij won doordat hij op cruciale plaatsen precies genoeg stemmen behaalde.

Waarom was iedereen verrast?

Veel experts onderschatten:

• de woede onder kiezers
• het wantrouwen richting elites
• de impact van sociale media
• regionale verschillen

Historische betekenis

De overwinning van Trump betekende meer dan een machtswisseling.

Het was een signaal dat traditionele politieke aannames niet langer vanzelfsprekend waren.

Veel instituties ontdekten dat zij de stemming onder grote delen van de bevolking verkeerd hadden ingeschat.

Objectieve analyse

De verkiezing van 2016 was niet uitsluitend een overwinning van Trump.

Het was tevens een nederlaag voor:

• peilers
• media
• partij-elites
• traditionele campagnestrategieën

Donald Trump kwam niet uit het niets.

Zijn opkomst was het resultaat van meerdere ontwikkelingen die zich jarenlang hadden opgebouwd:

1. Economische onzekerheid.
2. Wantrouwen tegenover elites.
3. Globalisering.
4. Sociale media.
5. Culturele veranderingen.
6. Toenemende politieke polarisatie.

De verkiezing van 2016 markeerde daarom niet het begin van een nieuwe periode.

Zij maakte zichtbaar dat een oude periode ten einde liep.

Was Trump een tijdelijke afwijking?

Of was hij de eerste president van een nieuw politiek tijdperk?

De hoofdstukken die volgen proberen deze vraag verder te beantwoorden.